Eén van de leukste tijdschrifttitels, Herkauwer bekend, is: De Ultramontaan. Tijdschrift voor Dompers en Ignorantijnen (1826), een blad van Le Sage ten Broek. Die dompers en ignorantijnen verwijzen ironisch naar door juist verlichten gebruikte epitheta voor aanhangers van de reactie. Een domper is eigenlijk een soort werktuigje dat men over een brandend lichtje (kaarsje) stulpt zodat het licht wordt gedoofd en er slechts een smeulende pit overblijft. Verlichte schrijvers van bladen met titels in de trant van Lantaarn, Eclaireur, die meer pit in de samenleving probeerden te brengen, moeten zich door Le Sage aangesproken hebben gevoeld.
Dompers en verlichten komen voor in de titel van een Utrechts proefschrift waarin deze twee groepen tegenover elkaar worden gesteld, in de periode 1815-1826 (1). Dat is een periode waarin nog heel veel valt uit te zoeken.
In dit geval vindt u een bijzonder grondig onderzoek naar de receptiehistorie van de ideeën uit de kringen van Bilderdijk, Da Costa, Capadose. Het gaat eigenlijk uitsluitend om die ‘dompers’. De verlichten komen er vooral aan te pas als repoussoir. Het is een uitzonderlijk rijk boek, waarbij een groot aantal zelden geraadpleegde tijdschriften en andere bronnen doorzocht is. Een massa gegevens komt aan het daglicht; over geestverwanten van het vroege Réveil; over thema’s als de handhaving in oude betekenis van de Formulieren van Enigheid, de koepokinenting, de promoties van Bilderdijk-leerlingen te Leiden, de watersnood van 1825 (‘Keert u tot hem die slaat’), wat al niet.
Wil men ooit iets doen met het gedachtengoed van het vroege Réveil, met de ‘ontwaking’ en de ‘opwekking’ daarvan – dan is dit boek onontbeerlijk. Als inventarisatie althans. Verder wat voorzichtig zijn met de interpretatie van allerlei wereldbeschouwelijke zaken, want de auteurs geven er hier en daar weinig blijk van te beseffen dat bepaalde visies echt wat achterhaald zijn. Zo geven zij een biografie van Bilderdijk die nog steeds uitgaat van Kollewijn, niet van het werk van Van Eijnatten; verlichters zijn nog heel vaak rationalisten, of, in hun jargon, rationalistisch supranaturalisten. Zwager wordt nog genoemd als bron. Willem I wordt uistluitend beschreven als ‘staatkundig’ koning, niet als verlicht vorst type Jozef II. Enzovoorts. Vreemd is dat zelfs heuristisch de ‘Saalmink’ nergens genoemd wordt.
Men krijgt af en toe de indruk dat het helemaal niet de bedoeling is werkelijk te begrijpen wat er aan de hand is geweest, maar simpelweg meer informatie te verschaffen over de geestelijke voorouders van de auteurs. Rond 1700 zouden de schrijvers waarschijnlijk voetstoots voetiaans zijn geweest. Maar ja – er is altijd dat subsoort Nederlandse archeologen die, wanneer zij opgravingen doen op de atheense areopaag, nimmer een spoor van Perikles ontdekken, maar uitsluitend de tegel waarop Paulus heeft gestaan toen hij daar een redevoering hield.
Maar of men nu kiest voor Paulus of Perikles – het is wel een boek dat u in de kast moet hebben staan wanneer u te maken heeft met problemen in deze decennia. In zekere zin aanbevolen dus.
Kagchelland, A. en M. Kagchelland, Van dompers en verlichten. Een onderzoek naar de confrontatie tussen het vroege protestantse Réveil en de Verlichting in Nederland (1815-1826). Delft, Eburon, 2009. ISBN 9789059722767. 798 blzz. € 49, 90.
