Feeds:
Berichten
Reacties

Archive for 10 mei 2010

Grieken

Column op zender AmsterdamFM 9 mei 2010

Zo ergens rond 1820 had je in Amsterdam een comité, dat hulp en geld organiseerde voor de Grieken. Die Grieken waren toen in opstand gekomen tegen de Turken, die in die tijd nog het grootste deel van de Balkan overheersten. De Europese regeringen vonden die opstand onwenselijk, maar de Amsterdamse burgerij dacht daar duidelijk anders over.

Op het ogenblik is de situatie precies andersom. U weet er alles van. De regeringen wensen de Griekse regering financieel te steunen, terwijl de man in de straat hier, zo het zijne denkt van de financiele moraal van die Grieken. In slechts een paar dagen zijn spreekwoordelijk geworden: de zwembaden die slechts door telkens honderd van elke vijftienduizend Grieken opgegeven worden voor de belasting. Enfin, over de waarheid van dat alles gaat uw columnist het niet hebben. Van economie heeft hij sowieso geen verstand.

De Griekse situatie nu, is blijkbaar geheel anders dan zeg zo’n twee-en-een-half millennium geleden, toen er in de beschaafde wereld nog een spreekwoord bestond als ‘uilen naar Athene dragen’. Dat betekende zoiets als: iets overbodigs doen. In Athene hadden ze namelijk uilen zat. Een uil was namelijk de belangrijkste munt van Athene. Daarop stond een uil: de vogel van Pallas Athene, de schutsvrouwe van Athene.

Daar word je toch een beetje stil van, van die verandering. Niet omdat die Grieken van toen ook maar iets te maken hebben met de Grieken van nu. Dat is een aparte kwestie van genen en geschiedenis. Dat soort verbanden, of niet-verbanden, laat ik graag over aan columnisten als Thomas von der Dunk die altijd met grote zekerheid  weten uit te leggen dat als er eenmaal een Alexander de Grote is geweest, er dan beslist een Karl Marx moet opduiken; en dat het in het verlengde daarvan volstrekt logisch is dat het kapitalisme zelf families van dictators produceert die allemaal Kim heten. Dat soort wijsheid – daar is uw columnist te weinig belezen voor.

Desondanks, hij wordt een beetje droevig van de ontwikkelingen. Juist omdat Nederland, en ook Amsterdam, zo immens veel te danken heeft aan althans die oude Grieken, aan hun nieuwsgierigheid en besef van de waarde van de mens. En anders: lees een willekeurige krantenpagina: u treft tientallen woorden uit het Grieks. Demokratie. Metro. Telefoon. U gebruikt Grieks in uw taal als u het hebt over sirenen, biologie. De lijstjes zijn eindeloos. U bent wel eens in de bioscoop Kriterion geweest. U wandelt langs de Amstel, langs roeivereniging Nereus. U hebt vanaf de Paleisstraat omhoog gekeken naar Atlas die de wereld torst, op de achtergevel van het paleis op de Dam – pardon, het echte stadhuis bedoel ik natuurlijk. Laten we het niet eens hebben over de honderden voorbeelden uit de Griekse geschiedenis en de Griekse mythologie, aanwezig in dat oude stadhuis, en die allemaal ten doel hadden de Amsterdamse burgers iets te leren over hoe een stad, een republiek, moest bestuurd worden.

Laten we al die geleerde praat over het belang van Griekse bestuursvormen, of Griekse filosofie, deze keer eens overslaan. Kijk eens op een andere manier naar de oude Griekse cultuur en literatuur. Dan merkt u dat u al uw hele leven geleefd hebt met figuren of helden, met soorten gedrag die oorspronkelijk opgeschreven zijn door de Hellenen (en niet door de Romeinen of de christenen). Het betreft mensen die deel zijn gaan uitmaken van het collectieve Europese bewustzijn, ook van het Amsterdamse. U kunt die ‘helden’ eindeloos tegenkomen in boeken, op de buis, in films, in musicals, in strips, op toneel. Het zijn een soort archetypes van gedrag, zogezegd.*

Een eenvoudige held eerst. Eentje die misschien niet zo voor de hand ligt. Wat denkt u van Herakles? Hij is tegenwoordig niet meer bekend, maar ooit was hij geweldig populair. Herakles (Hercules) was een krachtpatser in dienst van het goede. Een doorzetter. Misschien niet zoveel hersens, maar toch. Die Herakles komt u nog steeds tegen, alleen onder een andere naam. Hij heet dan Tarzan, Jerommeke, Batman, Superman, Conan, Robocop en ga zo maar door. U mag Herakles natuurlijk ook op een andere manier invullen: Bruce Willis of zo.

Een basiskarakter als die Herakles is verzonnen door de Grieken en leeft in transfiguratie nog steeds voort. Hij ‘werkt’ nog, en hergenereert zichzelf steeds opnieuw. Hij trekt alleen een steeds ander jasje aan.

Wat denkt u van Odusseus? Hij is ook een vechter voor het goede, maar bij hem staat de intelligentie voorop. Hij is slim, laat zich niet van zijn doel afleiden. Om tot zijn eindbestemming te komen moet hij de halve wereld over, waarbij hij moet zien te overleven in onbekende samenlevingen.

Nadat onze christelijke en dus introverte Middeleeuwen voorbij zijn vind je Odusseus plotseling overal terug. Als reiziger-globetrotter bijvoorbeeld duikt hij op onder de naam van Gulliver, of als de nu nog steeds populaire Robinson Crusoë, ontdekker, bouwer van een eigen nieuwe wereld.

Als slimmerik, schrandere oplichter, als gentleman-thief, hadden we Odusseus misschien al eerder herkend: toen Reynaert de Vos op het toneel verscheen, de sluwe, die de gevestigde machten te slim af is. Soms heette hij Robin Hood, strijder tegen onrecht; vóór de armen, tegen de rijken; altijd met een leuke Marianne aan zijn arm. En later, in de achttiende eeuw, staat in zijn paspoort: Casanova, oplichter van de rijken, charmeur van de vrouwen. En weer later: Johnny Depp.

Of neem Prometheus, steler van het vuur, van de macht van de goden, en van de geheimen van de schepping. Die komt ook elke eeuw terug. Als Faust bijvoorbeeld; als Frankenstein; als krankzinnige geleerde; als ‘een Einstein’.

Zo zou ik eindeloos door kunnen gaan over Narcissus, over Pygmalion, wie al niet; maar mijn tijd raakt op. Over de vrouwen-avatars heb ik het niet eens gehad. Van wie zouden de figuren van Heleen van Rooyen het meest weg hebben? Artemis? Afrodite? En hoe is het Medea vergaan in onze vrouwenliteratuur?

Dan heb ik het nog niet eens gehad over Ajax, die zich al in de Ilias het kampioenschap liet ontglippen. Arme Ajax!

Tja. Misschien is het niet goed wanneer we verplicht onze uilen-euro’s opnieuw naar Athene moeten brengen. Als het toch moet, dan kunt u misschien nut hebben van een soort ideeël doekje-voor-het-bloeden: namelijk het besef dat we tenminste aan de oude Grieken behoorlijk schatplichtig zijn.

Die nieuwe Grieken, althans de rijke, moeten natuurlijk verplicht worden hun zwembaden leeg te laten lopen. Laat ze maar zweten!

* Meer over dit soort problemen, bij A. Hanou, ‘Held gevraagd (m/v)’ In: De achttiende eeuw 38 (2006), p. 55-66.

Advertenties

Read Full Post »